Sâu bệnh hại cây ngô: Nhận biết sớm và phòng trừ theo từng giai đoạn

Ảnh đại diện và ảnh trong bài là hình minh họa tạo bằng AI, không thay thế ảnh mẫu để chẩn đoán sâu bệnh.

Ruộng ngô đang xanh tốt, vài hôm sau đã thấy nõn thủng lỗ chỗ, cây con đổ ngang hoặc lá xuất hiện những vết cháy dài. Nếu chỉ nhìn triệu chứng rồi mua thuốc, bà con dễ xử lý nhầm: sâu đã chui vào thân nhưng vẫn phun trên lá, hoặc cây vàng vì úng rễ lại tiếp tục bón thêm đạm.

Các nhóm sâu bệnh hại cây ngô cần chú ý gồm sâu keo mùa thu, sâu xám, sâu đục thân và đục bắp, rệp ngô; bệnh khô vằn, đốm lá, gỉ sắt, sương mai, ung thư ngô và thối bắp. Ngoài ra, cây thấp lùn, biến dạng có thể liên quan đến virus hoặc nguyên nhân sinh lý, cần kiểm tra thêm trước khi kết luận.

Muốn bảo vệ ruộng ngô hiệu quả, cần trả lời ba câu hỏi: Đối tượng nào đang gây hại? Còn hoạt động hay chỉ để lại vết cũ? Cây đang ở giai đoạn nào?

1. Bảng nhận biết nhanh sâu bệnh trên cây ngô

Bảng dùng để định hướng kiểm tra; một triệu chứng có thể do nhiều nguyên nhân, không thay thế giám định tác nhân.

2. Những sâu hại ngô cần theo dõi

2.1. Sâu keo mùa thu: kiểm tra sâu sống trong nõn

Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) có thể gây hại từ cây nhỏ đến hình thành bắp. Sâu non mới nở cạo mô lá tạo vết trắng mỏng; lớn hơn ăn khuyết lá, khiến nõn bung ra rách lỗ chỗ. [1]

Ở sâu tuổi lớn, hai dấu hiệu hỗ trợ nhận diện là vạch chữ Y ngược trên đầu và bốn đốm đen xếp gần hình vuông ở đốt bụng gần cuối. Cần quan sát đồng thời các đặc điểm, tránh xác định chỉ bằng màu sắc sâu. [2]

Cách xử lý: kiểm tra ổ trứng, sâu non và vết ăn mới; ưu tiên bắt sâu, ngắt ổ trứng khi khả thi và bảo vệ thiên địch. Chế phẩm sinh học hoặc thuốc được đăng ký cho đối tượng trên ngô cần dùng đúng nhãn, khi sâu còn nhỏ. Với sâu trong nõn, kỹ thuật phun phải đưa được thuốc tới vị trí gây hại. [1]

Đừng phun lại chỉ vì lá cũ vẫn thủng. Hãy đánh giá sâu sống, phân mới và vết hại trên lá mới; phần lá mất đi không thể trở lại nguyên vẹn sau phun.

2.2. Sâu xám: gây mất cây ngay từ đầu vụ

Sâu xám, trong đó có Agrotis ipsilon, thường gây thiệt hại rõ ở cây con. Dấu hiệu dễ thấy là cây bị cắn gần mặt đất, mất khoảng hoặc đổ gục. Cây nhỏ, chậm lớn dễ bị thiệt hại hơn. [3]

Khi gặp cây vừa đứt gốc, nên bới nhẹ quanh chân cây để tìm sâu; kiểm tra thêm chiều tối. Đồng thời phân biệt với thối gốc: vết cắn thường mất mô rõ, còn thối gốc có thể kèm mô mềm, đổi màu.

Hướng quản lý gồm vệ sinh cỏ trước gieo, kiểm tra sớm các điểm mất cây và xử lý đúng vị trí sâu hoạt động. Phun tán lá theo thói quen có thể không tiếp cận được sâu đang trú dưới đất.

2.3. Sâu đục thân và sâu hại bắp: thời điểm phát hiện quyết định hiệu quả

Nhóm sâu đục thân có thể gây lỗ trên lá nõn khi còn nhỏ, sau đó đục vào thân; cây bị hại có thể gãy cờ, gãy thân hoặc phát triển kém. Một số sâu còn gây hại bắp và hạt non. [4]

Không phải mọi sâu tìm thấy trong bắp đều thuộc cùng một loài. Sâu keo mùa thu cũng có thể hại bắp, vì vậy nên kiểm tra hình thái sâu và đường gây hại trước khi chọn giải pháp.

Hướng xử lý: theo dõi trứng, sâu mới nở và vết hại ban đầu. Khi sâu nằm sâu trong thân hoặc bắp, khả năng tiếp cận bằng thuốc phun giảm. Cây đã gãy hoặc phần hạt đã bị ăn không thể phục hồi bằng thuốc; cần bảo vệ phần ruộng còn lại và quản lý tàn dư sau thu hoạch.

2.4. Rệp ngô, rệp cờ: cần đánh giá cả mật số và thiên địch

Rệp ngô (Rhopalosiphum maidis) tụ thành quần thể, chích hút ở bộ phận non và có thể xuất hiện trên cờ. Khi mật số cao, cây bị suy yếu; mật ngọt do rệp tiết ra có thể đi kèm nấm bồ hóng. [5]

Khi kiểm tra, cần nhìn cả rệp sống và bọ rùa, ấu trùng bọ cánh ren hoặc rệp đã bị ký sinh. Vài đám rệp cục bộ chưa đủ để quyết định phun toàn ruộng.

Nếu phải dùng thuốc, lựa chọn sản phẩm đúng đăng ký và lưu ý ảnh hưởng tới thiên địch. Thuốc phù hợp với sâu ăn lá không mặc nhiên phù hợp với rệp chích hút.

3. Những bệnh hại ngô thường gặp và cách phân biệt

3.1. Bệnh khô vằn: theo dõi đường bệnh lan trên bẹ

Khô vằn thường thể hiện trên bẹ và lá bằng các vết loang không đều, có thể liên kết thành mảng. Khi ẩm có thể thấy sợi nấm và hạch nấm. Ruộng dày, rậm và bón nhiều đạm tạo điều kiện bệnh phát triển. [4]

Đừng chỉ nhìn số lá đã khô. Cần kiểm tra bệnh đang ở bẹ dưới hay đã tiến gần vùng mang bắp, đồng thời so sánh tốc độ lan qua các lần thăm đồng.

Hướng quản lý là giữ mật độ hợp lý, hạn chế dư đạm, cải thiện thoát nước và xử lý sớm khi bệnh có nguy cơ phát triển. Nếu dùng thuốc, phải đưa thuốc đến bẹ và vị trí bệnh, theo đúng hướng dẫn của sản phẩm.

3.2. Bệnh đốm lá lớn: nhận diện vết cháy dài

Bệnh đốm lá lớn liên quan đến nấm Exserohilum turcicum. Vết điển hình thuôn dài như điếu xì gà, màu xám xanh rồi nâu xám; nhiều vết có thể nối nhau làm cháy diện tích lá lớn. Ẩm độ và thời gian lá ướt thuận lợi cho bệnh. [6]

Khi đánh giá ruộng, nên ghi nhận bệnh xuất hiện sớm hay muộn, tốc độ tăng vết và các lá quanh bắp còn khỏe đến đâu. Không nên quyết định chỉ dựa vào vài vết trên lá già.

Chọn giống phù hợp, quản lý tàn dư và theo dõi từ sớm là nền tảng. Thuốc không làm mô lá đã cháy xanh trở lại; mục tiêu là hạn chế tổn thương mới khi việc can thiệp còn có ý nghĩa.

3.3. Bệnh đốm lá nhỏ: dễ nhầm nếu chỉ nhìn màu nâu

Đốm lá nhỏ thường gắn với Bipolaris maydis. Hình dạng, kích thước vết thay đổi theo giống và điều kiện; thường gặp các đốm nâu, thuôn hoặc gần hình chữ nhật. [7]

Lá có đốm nâu còn có thể do bệnh khác, tổn thương thuốc hay yếu tố môi trường. Cần xem vết ở nhiều cây, cả hai mặt lá, tuổi lá bị trước và diễn biến sau mưa hoặc sau lần phun gần nhất.

Nếu triệu chứng không điển hình, nên gửi mẫu hoặc ảnh đủ chi tiết để xác định thêm trước khi tăng số loại thuốc trong bình.

3.4. Bệnh gỉ sắt: tìm ổ bào tử nổi trên lá

Gỉ sắt thường tạo các ổ nổi màu vàng cam đến nâu gỉ. Với gỉ sắt thông thường do Puccinia sorghi, ổ bệnh có thể xuất hiện ở cả hai mặt lá và sẫm hơn khi già. [8]

Trên ngô có nhiều dạng gỉ sắt với điều kiện phát triển khác nhau; không nên dùng một mốc nhiệt độ chung cho tất cả. Quan sát phân bố ổ bệnh, tốc độ tăng và giống đang trồng để đánh giá nguy cơ.

Ưu tiên giống ít nhiễm, thăm đồng và giữ bộ lá khỏe. Việc dùng thuốc cần cân nhắc giai đoạn cây, mức độ bệnh và khả năng bảo vệ năng suất còn lại.

3.5. Bệnh sương mai: chú ý sọc nhạt màu và lớp mốc khi ẩm

Sương mai có thể gây sọc vàng nhạt hoặc trắng dọc lá, cây sinh trưởng bất thường; khi điều kiện thuận lợi có thể thấy lớp mốc trắng mịn. Biểu hiện thay đổi theo tác nhân, tuổi cây và điều kiện môi trường. [9]

Nên kiểm tra sáng sớm, so sánh cây bệnh với cây khỏe cùng tuổi và quan sát cả ruộng. Không kết luận sương mai chỉ vì thấy lá có sọc trắng: thiếu dinh dưỡng, virus và tổn thương khác có thể gây triệu chứng gần giống.

Quản lý cần bắt đầu từ giống, vệ sinh nguồn bệnh và canh tác phù hợp; với cây nghi nhiễm hệ thống, cần hướng dẫn cụ thể của cán bộ kỹ thuật thay vì kỳ vọng phun muộn sẽ phục hồi hoàn toàn.

3.6. Bệnh ung thư ngô, u sưng: nhận diện trước khi u vỡ

Bệnh ung thư ngô do Ustilago maydis tạo u phồng ở bắp và các bộ phận khác. U non có màu trắng đến xám, khi già hình thành khối bào tử đen. [10]

Nên kiểm tra, thu gom phần bệnh trước khi u vỡ phát tán và hạn chế gây thêm vết thương khi chăm sóc. Ghi nhận giống nhiễm để cân nhắc vụ sau. U đã hình thành không trở lại thành hạt bình thường sau khi phun.

3.7. Thối bắp, mốc hạt: phải tính cả chất lượng sau thu hoạch

Thối bắp có thể liên quan đến nhiều nấm. Fusarium có thể tạo mốc trắng hoặc hồng; Aspergillus có thể tạo mốc vàng xanh. Tổn thương do côn trùng làm tăng nguy cơ ở một số dạng thối bắp. [11]

Quản lý gồm giảm tổn thương bắp, thu hoạch phù hợp, làm khô và bảo quản đúng kỹ thuật; tách riêng lô nghi nhiễm. Màu mốc không cho biết chính xác loại và hàm lượng độc tố. Khi có nguy cơ, cần kiểm nghiệm; phơi khô không được xem là biện pháp loại bỏ độc tố đã hình thành. [11]

3.8. Cây thấp lùn, lá biến dạng: cần nghĩ đến virus

Bệnh lùn sọc đen trên ngô có thể gây thấp lùn, lá xanh đậm, xoắn hoặc rách; u sần dọc gân ở mặt dưới lá là dấu hiệu đáng lưu ý. Cần xác minh vì triệu chứng ngoài ruộng chưa đủ để khẳng định virus. [12]

Phân bón lá và thuốc trừ nấm không chữa được cây đã nhiễm virus. Hướng quản lý tập trung phát hiện sớm, xử lý cây bệnh và quản lý nguồn lây, côn trùng môi giới theo hướng dẫn chuyên môn. Không mặc định rệp ngô là môi giới của mọi bệnh virus. [13]

4. Lịch kiểm tra sâu bệnh theo giai đoạn cây ngô

Đây là khung kiểm tra, không phải lịch phun. Sâu bệnh có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn; thời điểm phát triển cây còn phụ thuộc giống và điều kiện canh tác.

5. Quy trình thăm ruộng để tránh xử lý theo cảm giác

TH FARM CARE đề xuất ghi chép đơn giản qua bốn bước:

1. Đi vào trong ruộng. Kiểm tra nhiều vị trí theo đường chéo hoặc chữ W, gồm vùng thấp, vùng dày và điểm bất thường; không chỉ nhìn bờ.
2. Quan sát đủ bộ phận. Gốc, rễ khi cần, nõn, hai mặt lá, bẹ, thân, cờ và bắp. Nếu nghi sâu đục thân, kiểm tra bên trong một số cây đại diện.
3. Ghi số liệu có ý nghĩa. Ví dụ, trong 50 cây đã xem có bao nhiêu cây có vết ăn mới và bao nhiêu cây còn sâu sống. Ghi riêng tỷ lệ cây hại với số sâu/m², không dùng thay nhau.
4. Đánh giá lại sau can thiệp. So sánh vết mới, sâu sống hoặc tốc độ lan bệnh theo khoảng theo dõi phù hợp với nhãn và đặc điểm đối tượng. Không lấy vết cũ làm bằng chứng thuốc thất bại.

Mức can thiệp cần dựa trên khuyến cáo địa phương, giai đoạn cây, mật số sâu sống, tốc độ bệnh và mục đích sản xuất. Ngô nếp bán tươi, ngô hạt và ngô sinh khối có yêu cầu thu hoạch khác nhau.

6. Phòng trừ tổng hợp và nguyên tắc lựa chọn thuốc

Canh tác tốt để giảm áp lực sâu bệnh

Ưu tiên giống phù hợp địa phương, gieo đúng thời vụ khuyến cáo, mật độ hợp lý, thoát nước và dinh dưỡng cân đối. Sau vụ cần xử lý tàn dư nhiễm theo hướng dẫn; không mặc định luân canh với bất kỳ cây nào cũng cắt được mọi nguồn bệnh.

Với vùng trồng ngô tại Lâm Đồng, có thể áp dụng nguyên tắc quản lý theo điều kiện thực tế: sau đợt mưa kéo dài, kiểm tra thoát nước, bẹ và bệnh lá; khi khô hạn, kiểm tra sức khỏe cây và tổn thương bắp. Đây là gợi ý kiểm tra, không phải thông báo dịch hại hiện tại của địa phương.

Dùng thuốc đúng đối tượng và đúng đăng ký

Trước khi mua hoặc pha, cần đối chiếu sản phẩm cụ thể với hướng dẫn sử dụng hiện hành:

• Cây trồng và đối tượng phòng trừ có phù hợp với ruộng ngô không?
• Liều theo diện tích, lượng nước, phương pháp dùng và số lần dùng là gì?
• Khoảng cách giữa các lần xử lý, thời gian cách ly và yêu cầu bảo hộ ra sao?
• Có hạn chế phối trộn hoặc ảnh hưởng tới thiên địch, nguồn nước không?

Không suy từ “cùng hoạt chất” sang “cùng liều pha”. Khác hàm lượng, dạng thuốc và đăng ký có thể dẫn đến cách dùng khác. Bài tổng hợp này không thay nhãn sản phẩm và không dùng các khuyến cáo thuốc cũ làm bằng chứng đăng ký hiện tại.

Luân phiên cơ chế tác động để quản lý kháng

Với thuốc trừ sâu, tham khảo mã nhóm IRAC; với thuốc trừ nấm, tham khảo nhóm FRAC và hướng dẫn cho đối tượng cụ thể. Đổi thương hiệu nhưng giữ nguyên cơ chế tác động không tạo ra sự luân phiên cần thiết. Lịch luân phiên phải xét cả thuốc xử lý hạt, thuốc hỗn hợp và các lần đã dùng trước đó. [14][15]

Không phối thêm nhiều thuốc chỉ để “chắc ăn”. Thử trong cốc chỉ đánh giá được một phần tương hợp vật lý, không chứng minh hỗn hợp an toàn cho cây hoặc đúng đăng ký.

7. Những nhầm lẫn khiến tốn thuốc mà sâu bệnh vẫn còn

• Lá thủng là sâu keo: cần tìm sâu và dấu hiệu nhận diện, vì nhiều loài cùng ăn lá.
• Vàng lá là thiếu phân: phải kiểm tra rễ, nước, kiểu vàng và lịch dùng thuốc.
• Phun xong lá phải lành: vết rách và mô chết còn đó; đánh giá phần tổn thương mới.
• Cứ tăng liều là hiệu quả hơn: cần xem lại đối tượng, tuổi sâu, vị trí sống và kỹ thuật dùng.
• Sâu trong thân vẫn phun như sâu ngoài lá: khả năng thuốc tiếp cận khác nhau.
• Mốc hạt chỉ cần phơi lại: làm khô hỗ trợ bảo quản nhưng không bảo đảm xử lý được độc tố.

8. Câu hỏi thường gặp

Lá ngô bị thủng có phải do sâu keo mùa thu không?

Chưa thể kết luận. Hãy mở nõn tìm sâu sống, kiểm tra phân mới và quan sát đặc điểm sâu. Có thể cần kiểm tra thêm sâu đục thân hoặc sâu ăn lá khác.

Ngô bị vàng lá nên phun thuốc gì?

Trước hết cần xác định nguyên nhân. Nên gửi ảnh toàn ruộng, cây nguyên vẹn, hai mặt lá và bộ rễ; kèm tuổi cây, tình trạng mưa tưới và những lần bón, phun gần nhất.

Có nên phun phòng định kỳ mỗi tuần?

Không nên lấy lịch tuần cố định làm căn cứ duy nhất. Quyết định cần dựa vào theo dõi ruộng, cảnh báo chuyên môn, nguy cơ thiệt hại và hướng dẫn sản phẩm.

Ngô gần thu hoạch còn xử lý thuốc được không?

Chỉ cân nhắc sản phẩm và cách dùng phù hợp, bảo đảm đủ thời gian cách ly. Cần nói rõ ngô thu bắp tươi, thu hạt hay cắt sinh khối để được hướng dẫn chính xác.

Cần gửi thông tin gì để TH FARM CARE hỗ trợ?

Gửi ảnh toàn ruộng, cây bị hại, cận cảnh hai mặt lá hoặc sâu; bổ sung giống, số lá hoặc ngày sau gieo, diện tích, tỷ lệ cây bị hại và lịch dùng phân thuốc gần nhất.

Ruộng ngô đang bị rách nõn, đốm lá, khô bẹ hoặc sâu ăn bắp? Bà con có thể mang mẫu ra đại lý vật tư nông nghiệp gần nhất hoặc nhắn TH FARM CARE để được hỗ trợ nhận diện và lựa chọn hướng xử lý phù hợp.

Tài liệu tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để đối chiếu sinh học, triệu chứng và nguyên tắc quản lý; hướng dẫn thuốc trong tài liệu nước ngoài hoặc tài liệu cũ không được chuyển thành khuyến cáo đăng ký hiện hành tại Việt Nam.

1. Viện Bảo vệ thực vật – Quy trình kỹ thuật phòng, chống sâu keo mùa thu, trình bày quy trình theo Quyết định 218/QĐ-BNN-BVTV ngày 16/01/2020.
2. Mississippi State University Extension – Fall Armyworms in Hayfields and Pastures, dùng đối chiếu hình thái sâu.
3. NC State Extension – Cutworm – Corn.
4. Sở Nông nghiệp và Môi trường Phú Thọ – Kỹ thuật phòng trừ sâu bệnh hại ngô đông.
5. Tamil Nadu Agricultural University – Aphid or Plant lice: Rhopalosiphum maidis.
6. University of Minnesota Extension – Northern corn leaf blight.
7. Tamil Nadu Agricultural University – Maydis leaf blight.
8. University of Minnesota Extension – Common rust on corn.
9. Tamil Nadu Agricultural University – Sorghum downy mildew in maize.
10. University of Minnesota Extension – Growing sweet corn in home gardens, phần bệnh ung thư ngô.
11. University of Minnesota Extension – Corn ear rots and mycotoxins.
12. Cục Bảo vệ thực vật – Đáp số bệnh mới hại lúa, phần triệu chứng và xác minh tác nhân trên ngô.
13. Trung tâm Khuyến nông Quốc gia – Biện pháp phòng trừ bệnh lùn sọc đen hại ngô, lúa vụ Đông Xuân.
14. IRAC – Mode of Action.
15. FRAC – Fungicide Resistance Management.